THAIBINH NEWS

Như một con Rồng đỏ uốn lượn, bạn sẽ cảm nhận thấy điều đó qua những bức ảnh chưa từng thấy về sông Hồng khi được nhìn từ "trên 9 tầng mây".

Sông Hồng, Hà Nội mang đặc tính của từng mùa: khi trong, khi đục. Có người bảo sông Hồng mùa nào cũng đục. Nếu nói như ai đó thì quả là người ấy chưa biết sông Hồng, mới biết qua cái tên của nó.

Sông Hồng cuối mùa đông và giêng hai về mùa xuân nước cũng trong. Nhưng chất lượng nước trong của sông Hồng không giống bất cứ nước trong của một dòng sông nào: Khi đỏ chói như pha son về mùa lũ, khi phớt hồng như hoa đào về mùa thu, khi mang màu vàng như hoàng hôn, như màu gạch của lũ sông Đà, sông Lô, sông Chảy trộn vào.

Sông Hồng với những mảng màu rất riêng

Về mùa xuân, nước trong pha chút hồng nhẹ như má người con gái phớt nhẹ qua một chút phấn hồng. Ta phải lấy đôi bàn tay chụm vào nhau vục lấy vốc nước mới thấy cái màu đặc biệt không có ở bất kỳ một dòng sông nào. Sông mang tính dữ dội, hung hãn của mùa lũ, dáng lơ thơ, dìu dặt của mùa khô. Suốt cả một chiều dài của thành phố Hà Nội in bóng xuống dòng sông như một bức tranh hoành tráng vĩ đại.

Cuộc sống đời thường xô bồ, nhốn nháo, ít ai có một đôi lần ngắm dòng sông, ngắm cảnh sông mà cảm ơn ông cha ta đã có một tầm nhìn muôn đời, chọn vùng đất mở ra một kinh thành. Là người Hà Nội, ai đã có lần đứng bên này dòng sông ngắm sang bờ bắc và từ bờ bắc ngắm về Hà Nội, hay thong thả bước chân đi dạo trên mấy chiếc cầu để ngắm dòng sông? Phải chăng cách nghĩ, sự thưởng ngoạn tao nhã không mất tiền mua, đó mới là sự giàu có của tâm hồn người Hà Nội thanh lịch.

Sông Hồng - nét dịu dàng

Cụ Nguyễn Siêu, một thần thơ của thế kỷ trước, cảm xúc trước cảnh đẹp của Nhị Hà, hạ bút viết: "Tình khách chơi vơi bên bờ bắc. Mảnh trăng lơ lửng phía đông dòng sông". Hai câu thơ trên, cụ Nguyễn như bảo với chúng ta; Phải từ bờ bắc mới thấy được, ngắm được toàn bộ kinh thành. Phải từ bờ bắc mới thấy được cảnh như hai câu thơ cụ viết tiếp: "Áng mây rà thấp, bóng cây xa dòm nghiêng xuống nước. Bầu trời cao rộng lớn, ngồi lầu cao dễ chạm tới tầng xanh". Còn bậc thánh thơ Cao Bá Quát, trong một buổi chiều tà đã phóng tầm mắt xem cảnh Nhị Hà, nhìn về Hà Nội: "Bức thành xây trên bụng rồng ngất trời hùng tráng. Dòng sông cuộn theo nước đỏ, thành làn sóng hoa đào....".

Đọc thơ người xưa, đủ biết các bậc tiền danh nhân của đất nước không phải chỉ chú ý đến những cảnh đẹp của nội thành. Những hồ Tây, hồ Gươm, hồ Thiền Quang... Mặc dù người xưa đã có những bài thơ tuyệt bút về những cảnh đẹp những nơi ấy. Các cụ ta đã không quên dòng sông có "làn sóng hoa đào"! Thiên nhiên đã dành cho Hà Nội cả một dòng sông để con người xây nên những "lầu cao dễ chạm tới tầng xanh"...". Cha ông ta đã nhìn ra cái thế núi, hình sông, nơi "Rồng cuộn, Hổ ngồi (để) truyền lại cho con cháu muôn đời mai sau...", là chúng ta bây giờ được hưởng.

Chiều về trên sông

Quả vậy, nếu biết Hà Nội chỉ để biết cái đẹp trong nội thành, chưa một lần chiêm ngưỡng toàn cảnh sông Nhị với kinh thành, để thấy được tấm lòng và con mắt tinh đời của tổ tiên, phải chăng cũng là có lỗi với người xưa lắm. Lu-đê-mít, nhà thơ Hy Lạp, cách đây mấy thập kỷ, khi ông đến thăm Việt Nam, lúc trở về nước đã gửi lại tấm lòng mình: "... Tôi quên sao được sông Hồng. Thêu sóng đỏ trên áo dài Hà Nội...".

Phải chăng thi nhân kim cổ đông, tây đã gặp nhau trong cảm xúc trước cảnh đẹp của Hà Nội và đặc biệt với sông Hồng Hà Nội.

Chợ gốm Bát Tràng bên sông Hồng

Thủa sinh thời nhà thơ Quang Dũng, mặc dù đôi chân anh đã yếu vì cái bệnh thấp khớp quái ác, vẫn có những đêm trăng dắt xe cùng nhóm nhà thơ đi bộ trên cầu Long Biên, về nhà một người bạn thơ bên bờ Bắc để được ngắm Hà Nội soi mình trên dòng sông Hồng. Anh nói với bạn "Không phải ngẫu nhiên mà vua Lý Thái Tổ dời đô về đây. Con mắt của nhà vua... (có lẽ Quang Dũng khó biết dùng chữ gì cho chính xác). Phải nhìn từ cái bờ bắc này mới thấy hết: Đêm trăng-sông Hồng-thành phố. Trời! Tuyệt quá! Đúng là rồng đang lên!...". Mấy người bạn cứ ngồi lặng trong đêm nhìn về Hà Nội không biết chán.

Suốt từ phía dưới cảng Vĩnh Tuy, phà Đen ngược lên Yên Phụ, cầu Thăng Long. Ánh điện lung linh, những ngọn đèn cao áp như những vì sao xanh, những ngọn đèn màu từ trong những cửa sổ nhà cao tầng, ngôi cao, ngôi thấp nhấp nhô như con rồng vàng uốn khúc đang bay lên. Những vì sao trên trời và đèn thành phố chen nhau dưới dòng sông như được làm bằng thạch đen. Những vì sao cho ta cảm giác đó là những bông hoa nhài thả bập bềnh trên sông, vầng trăng là bông hồng vàng đang mở cánh.

Ta như cảm thấy dòng sông thơm lên trong đêm, có thể bốc từng miếng thạch đen trong lòng bàn tay mà ăn được. Và chất phù sa đang hoá thạch đen kia đang sóng sánh nâng lên, dập xuống những bông hoa là trăng sao luôn luôn biến đổi khi tỏ, khi mờ bởi những áng mây ra thấp bị gió cuốn chuyển vận trên bầu trời.

Sông Hồng mùa nước cạn

Thỉnh thoảng trên mặt sông lại xuất hiện một vài cánh buồn, cái ngược, cái xuôi theo dòng nước lấp loá trăng sao và ánh điện. Những vì sao và những ngọn đèn rẽ ra cho thuyền đi, sau đó sao và đèn lại cuộn lên sau bánh lái. Mấy con thuyền nhà chài, ngọn đèn dầu le lói trong khoang, cắm sào nằm im lìm trên cồn cát giữa sông, gợi lòng những khách thơ bên bờ nhớ tới Bạch Cư Dị thuở nào trên bến Tầm Dương. Quang Dũng như người sống trong mộng. Anh ngồi lặng yên, mắt đăm đăm nhìn về Hà Nội. Bỗng anh thốt lên: "Thật kỳ ảo! Thành phố lung linh trên sông nước, chúng mình cứ như ngồi trong một đêm trăng cổ tích...". Quang Dũng nói rồi cười. Có lẽ anh cười cái chất lãng mạn của mình. Thế kỷ 21 đang tới. Thủ đô Hà Nội chúng ta đang chuẩn bị mừng tuổi thứ 1000 năm khai sinh ra Kinh thành Thăng Long. Những phương án phát triển thủ đô sang bờ bắc sông Hồng đang còn nằm trong trí tuệ và tâm hồn, trái tim những con người yêu đất rồng lên.

Sang thế kỷ sau ấy, không những sông Hồng mà cả một vùng sông Đuống sẽ nằm trong nội thành. Những phố phường ven những ngả sông Hồng, sông Đuống, ta chỉ hình dung ra trong trí tưởng tượng thôi, cũng đã thấy Hà Nội ngày mai là một bức tranh rực rỡ trong đầu. Hẳn những quãng sông sẽ mọc thêm những cây cầu mới, cho xe pháo đi về không phải đi vòng lên, vòng xuống những nẻo đường cầu xa nhau. Và những đêm trăng, người bờ nam kẻ bờ bắc muốn dạo gót trên cầu ngắm cảnh trăng sông thủ thỉ tâm tình cùng nhau, hẳn sẽ là cái thú của nhiều người.

Hà Nội Mới

Cùng dòng chảy của nền văn minh sông Hồng rực rỡ, nhiều làng Việt cổ đã xuất hiện từ hàng ngàn năm. Trên miền sơn cước Lào Cai - Yên Bái, làng mạc đôi bờ sông Hồng còn thưa thớt. Nhưng xuống đồng bằng, làng mạc đông đúc, trù phú hơn.

Xuôi dòng sông Hồng, các cồn bãi xuất hiện liên tục với nhiều cảnh quan xinh đẹp. Có bãi rộng thành xã đảo quanh năm xanh tươi ngô bãi, nương dâu. Có cồn cát mịn dài nhô lên hụp xuống như rồng đùa giỡn trên sông.

Lắm cồn lại nhỏ bé lơ phơ lau lách cho ông lão thả câu. Trên miền sơn cước Lào Cai, sông Hồng còn ít cồn bãi vì độ dốc cao, sông khó bồi lắng. Nhưng từ Yên Bái đến cửa biển Thái Bình, cồn bãi rải rác khắp lòng sông. Người già ven bờ kể rằng chính phù sa bồi lắng cùng sự sạt lở bờ sông đã tạo nên những cồn bãi này. Có nhiều cồn bãi chẳng biết đã xuất hiện từ bao đời tổ tiên họ, nhưng có những cồn chỉ mới nổi lên vài chục năm gần đây, và không ít cồn cũng đã lặng lẽ biến mất dưới lòng sông.

>> Kỳ 2: Thương khách sông Hồng

>> Kỳ 1: Ngã ba sông huyền thoại

>> Kỳ 3: Kinh đô đầu tiên

Những bức tranh thủy mặc

Hoàng hôn nhuộm bóng vàng êm ả trên mặt sông, bãi Gót như một bức tranh thủy mặc giữa ngã ba Bạch Hạc, nơi giao hòa của ba dòng sông Hồng, sông Đà và sông Lô hùng vĩ ở thành phố Việt Trì, Phú Thọ. Truyền thuyết bãi Gót đã có từ xa xưa, khi vị thần Thổ Lệnh theo phò vua Hùng Vương nhảy qua sông, gót chân giậm xuống đất tạo thành. Gần đây, ngoài trồng trọt theo mùa vụ, người dân còn đem cây thân gỗ lâu năm qua bãi trồng và nay đã um tùm xanh tốt như cánh rừng giữa ngã ba sông. Nó trở thành bãi chơi tự do cho trẻ em và cả nhiều người lớn thích không gian yên tĩnh, trong lành giữa sông. Hầu hết thời gian quanh năm, bãi Gót nổi trên mặt nước. Chỉ khi mưa lũ đổ về, nó mới bị chìm ngập ít nhiều, rồi lại nhanh chóng trồi lên, phục hồi màu xanh tươi để người dân trồng trọt. Tỉnh Phú Thọ dự định biến khu vực này thành điểm du lịch sinh thái có sông nước, bãi bồi, rừng cây, đền chùa, cảng tàu...

Rong ruổi trên sông Hồng đoạn đất tổ, tôi còn được chiêm ngưỡng không biết bao nhiêu là cồn bãi lớn nhỏ, hình thù khác nhau. Từ thị xã Phú Thọ đến cầu Phong Châu gần đền Hùng, nhiều cồn bãi hoang vu như ốc đảo giữa sông. Mùa thu, lau lách nở hoa trắng cồn. Các gốc tre bị sạt lở, trôi sông, vướng vào cồn, rồi hồi sinh thành bãi tre tuyệt đẹp giữa sông. Những cồn cao ít bị ngập còn có người dân ra cấy tỉa. Nhưng các cồn hay bị nước sông Hồng nhấn chìm thì quanh năm hoang vắng. Thi thoảng, lác đác thợ săn ra cồn bẫy chim, chuột chốc lát rồi vào bờ, trả lại sự yên tĩnh cho thiên nhiên.

Một cồn bãi ở Hà Nội là nơi tập kết đồ gốm của những người buôn gốm trên sông Hồng-Ảnh: Lê Bích

Về đến đoạn sông nước giáp ranh giữa Phú Thọ và hai tỉnh Hà Tây (cũ), Vĩnh Phúc, tôi rời thuyền lên xã đảo Minh Châu. Những người già nhất ở đảo cũng chẳng ai biết đảo xuất hiện từ khi nào, chỉ biết rằng đảo rộng đến mức có thể chở che, nuôi sống hàng ngàn người. Và nhiều gia đình đã có hàng đời trên đảo này. Đảo có nhà xây như phố, có ruộng lúa, bãi ngô, vườn chuối...

Cách đó không xa, huyện Phú Xuyên, tỉnh Hà Tây (cũ) cũng có bãi Chim cưu mang hơn 50 hộ dân. Theo con nước sông Hồng lên xuống, dân bãi Chim chỉ canh tác hai vụ ngô, đậu mỗi năm, nhưng họ còn có thêm nghề chài lưới trên sông. Những ngày cuối tuần, thanh niên trên bờ vẫn hay đi thuyền qua các đảo Minh Châu, bãi Chim này để ngồi chơi, câu cá dưới các bóng cây. Nhiều người còn sang các bãi dưới chân cầu Long Biên, Chương Dương, Hà Nội để đá bóng và tắm sông. Thú tắm sông không mặc quần áo của Chử Đồng Tử thuở hồng hoang. Càng xuống hạ lưu, cồn bãi càng xuất hiện nhiều. Có cồn được đặt tên. Nhiều cồn chỉ được quen gọi là bãi ngang, bãi dọc, bãi giữa.

Tuy vô danh nhưng chúng luôn gắn liền với đời sống người dân. Sau ngày đồng áng, bãi bồi dưới chân đê thường là nơi nghỉ ngơi, hóng mát của dân đôi bờ. Đặc biệt, trai gái làng quê cũng hay chọn nơi sông nước hữu tình làm chỗ giao duyên trong những chiều tà hay đêm trăng sáng.

Sức sống của dòng sông

Theo dòng thời gian, sông Hồng lặng lẽ bồi đắp phù sa cho mùa màng nước Việt, mà được thụ hưởng đầu tiên và nhiều nhất chính là cồn bãi trên sông. Và nông dân đôi bờ là những người giàu kinh nghiệm nương theo con nước để trồng tỉa ở các bãi đất chìm nổi này. Từ thời các triều vua Hùng khai quốc, việc cấy cày nương theo con nước phù sa đã được xem trọng, góp phần tạo dựng văn minh sông Hồng rực rỡ. Khởi đầu nền văn minh lúa nước này được lưu truyền bằng quốc lễ mùa xuân của các vua Hùng, mà các vỏ trấu cháy tìm được trong bãi khảo cổ làng Cả ở Việt Trì đã chứng minh.

Truyền thuyết kể rằng trong đại lễ mùa xuân, mùa trồng trọt, vua Hùng lội xuống bãi ruộng ven sông, cùng cấy lúa với người dân đến mặt trời đứng bóng. Trước đó, việc phát hiện cách trồng lúa nước của vua Hùng còn được kể bởi một truyền thuyết “Trồng kê ra lúa”. Các nàng công chúa ra bãi sông chơi thì được chim thả rơi hạt kê trên mái tóc. Các nàng đem về dâng cho cha. Vua Hùng mới đem hạt kê này ra bãi chọc lỗ đất để gieo trồng thành lúa, rồi truyền dạy rộng rãi cho người dân. Mãi về sau, nhiều địa phương ở Phú Thọ vẫn cách biên tái diễn các lễ hội này trước mùa trồng trọt để tưởng nhớ cội nguồn và cầu lúa xanh tốt.

Theo dòng thời gian, sông Hồng lặng lẽ bồi đắp phù sa cho mùa màng nước Việt, mà được thụ hưởng đầu tiên và nhiều nhất chính là cồn bãi trên sông. Và nông dân đôi bờ là những người giàu kinh nghiệm nương theo con nước để trồng tỉa ở các bãi đất chìm nổi này. Họ thường trồng cây ngắn ngày như ngô, đậu tương, rau màu các loại, gần đây còn trồng cả giống cỏ nhập cho bò ăn. Anh Lê Hồng Khải, con một gia đình nông dân nhiều đời ở xã đảo Minh Châu, kể: “Chúng tôi rất ít phải dùng phân bón, cứ dẫn nước sông Hồng lên tưới cũng đủ xanh tươi rồi”. Còn cô nông dân Lê Thị Thảo ở thôn Đại Định, xã Cao Đại, tỉnh Vĩnh Phúc (nay thuộc Hà Nội) thì vừa gieo hạt ngô trên bãi sông vừa vui vẻ cho biết: “Đất bãi này rất tơi mịn.

Trâu cày không mệt, người chọc lỗ tỉa hạt cũng nhẹ”. Những năm thời tiết thuận hòa, anh Khải, cô Thảo cũng như các nông dân trồng tỉa trên cồn bãi đều được mùa trong khi ít chi phí hơn trồng trong đê, nhưng họ sẽ bị thiệt hại trước tiên nếu mưa lũ bất thường. Những năm nước lớn như 1945, 1971 làm vỡ nhiều đê sông Hồng, dân trong đê khổ sở, người ngoài đê càng đói kém. Tuy nhiên, mùa màng sau đó của họ lại được bù đắp tươi tốt, nhờ chính con nước lũ lụt đã đưa phù sa tràn vào ruộng vườn. Và cồn bãi dù chìm nổi vẫn là nơi mưu sinh cho bao phận người trên sông Hồng.

Quốc Việt (Tuổi trẻ)

_______________________

Nền văn minh sông Hồng rực rỡ từ bao ngàn năm qua vẫn đậm nét trong những ngôi làng cổ ở ven sông. Ở đó, người ta không chỉ tìm thấy cây đa, bến nước, sân đình, mà còn có những con người vẫn gìn giữ nếp sống của tổ tiên xưa. Kỳ tới: Làng cổ ven sông